HULP VAN INWONERS: OMARMEN, MAAR OOK ZO GOED MOGELIJK REGELEN
HULP VAN INWONERS
OMARMEN, MAAR OOK ZO GOED MOGELIJK REGELEN
Hulp van inwoners wordt in toenemende mate beschouwd als onmisbaar bij complexe en langdurige crisis zoals die in de toekomst worden voorzien. Tegelijkertijd worstelen veiligheidsregio’s met de vraag hoe die spontane en informele hulp in goede banen is te leiden, helemaal bij een grote toeloop van mensen. “Eén ding is zeker: het gebeurt en we willen een manier vinden om ermee om te gaan.”
Als er één incident is dat de ogen heeft geopend als het gaat om burgerparticipatie – de verzamelnaam voor spontane of georganiseerde hulp door inwoners – dan was dat het ongeval met de MSC Zoë. In de nacht van 1 op 2 januari 2019 verloor dit megacontainerschip – het op één na grootste ter wereld – ten noorden van de Waddeneilanden 342 containers. Miljoenen kilo's aan spullen (van speelgoed en tv's tot auto-onderdelen, piepschuim en plastic verpakkingsmateriaal) spoelden aan op de stranden van onder meer Terschelling, Vlieland, Ameland en Schiermonnikoog en de kustlijn van Friesland en Groningen. Ook zaten er gevaarlijke stoffen in de lading, zoals organische peroxiden en lithium-ion batterijen. Honderden mensen kwamen in de benen om te helpen met opruimen. Het ging om eiland- en kustbewoners, toeristen die al op de Waddeneilanden verbleven, vrijwilligers die zich de dagen erna richting de Waddeneilanden begaven, vissers, veerdiensten en organisaties zoals Zeehondencentrum Pieterburen, die leden opriepen te komen helpen. Hoofdzakelijk ging het om mensen met goede bedoelingen. Maar er waren ook groepen die ’s nachts de kwelders afstruinden op jacht naar waardevolle spullen. En er was een groep die de ramp zag als een buitenkans om op plekken te komen die normaliter verboden zijn.
“JE WILT NIET DAT MENSEN IN GEVAAR KOMEN.”
HARTVERWARMEND
“De reactie die de dreigende ecologische ramp bij de Wadden opriep was enerzijds hartverwarmend, maar maakte tegelijkertijd duidelijk dat gemeenten en veiligheidsregio’s moeite hadden met het in goede banen leiden van zo’n grote, spontane stroom hulpverleners”, zegt expert crisisbeheersing/bevolkingszorg Joost Michelhoff van Veiligheidsregio Noord-Holland Noord. “Dat geldt eigenlijk nog steeds wel. Zeker als een calamiteit groter wordt en er meer en meer mensen op afkomen om te helpen, dan loop je het risico het overzicht te verliezen. En het gevaar bestaat dan dat mensen zich onvoorbereid in gevaarlijk gebied gaan begeven. Dat willen we natuurlijk vermijden.”
In Noord-Holland Noord staat het fenomeen burgerhulpverlening inmiddels op de agenda. “De meerwaarde is geen punt van discussie”, zegt Joost Michelhoff. We willen alleen meer handvatten voor onze rol als crisisorganisatie bij hulp van burgers tijdens incidenten. Op dat punt bevinden we ons nog in een verkennend stadium. Samenredzaamheid is enorm belangrijk en we zijn daar ook heel erg voor, denk ook aan de campagnes om de samenleving weerbaarder te maken en de veerkracht te vergroten. Als het gaat om specifiek burgerhulpverlening, dan zoeken we vooral naar de goede manier om het te omarmen. Want het gebeurt en we moeten een manier vinden om ermee om te gaan.”
RAAMWERK
Inmiddels ligt er een handreiking ‘Omgaan met spontane burgerinitiatieven’, met daarin een stappenmodel om burgerhulpverlening te stroomlijnen. Het is een raamwerk waarop de regio kan voortborduren. “Daarin zetten we nu de eerste stappen”, zegt Joost Michelhoff. “We hebben nog wel een weg te gaan, maar gelukkig zien we om ons heen dat ook andere organisaties ermee bezig zijn. Na de zomer houden we met Rijkswaterstaat bijvoorbeeld een netwerkevent over dit thema. Dat is een goed moment om dit onderwerp ook met andere partners verder te bespreken.”
SAMENWERKEN
Het is belangrijk dat gemeenten en veiligheidsregio’s meer met vrijwilligers(organisaties) samenwerken en ook samen kijken naar de beste manieren waarop dat kan tijdens (langdurige) crises. Dat was een van de conclusies tijdens het jaarlijkse landelijke congres Crisisbeheersing op 20 mei. Tijdens het congres, gehouden door het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid, kwam in diverse workshops de hulp van inwoners bij rampen en crises aan de orde.
In de praktijk blijkt onder meer dat steeds meer inwoners zich organiseren om in hun eigen omgeving anderen te kunnen helpen. Soms is dit ook gekoppeld aan een locatie, zoals een buurtcentrum, ontmoetingswerkplaats of een stadsoase. In die gevallen fungeren ze feitelijk al als een punt waar mensen met vragen terecht kunnen. Zo’n plek kan ook een geschikt noodsteunpunt zijn bij langdurige crises zoals stroomuitval. Hierin is de bestaande sociale infrastructuur van grote meerwaarde.
In Nederland zijn vrijwilligersorganisaties vaak zelfstandige organen. In Italië is de inzet van burgervrijwilligers tijdens crises en rampen een verantwoordelijkheid van de (regionale) overheden. Twee Italiaanse medewerkers van de regio Toscane vertelden tijdens het congres hoe zij vrijwilligers werven, opleiden en met hen trainen en oefenen. In Italië is vrijwilligerswerk van oudsher al heel normaal. Werkgevers staan hun personeel hiervoor af. Doordat het vanuit de overheid is georganiseerd, kunnen de werkgevers worden vergoed voor de gemiste uren.
Een bekend Nederlands voorbeeld van een vrijwilligersorganisatie is het Rode Kruis. Daarnaast zijn er andere initiatieven die nieuwer zijn of (nog) niet heel Nederland bestrijken, maar wel actief willen en kunnen zijn bij incidenten, crises en rampen. Eén van die nieuwe organisaties is Burgerreserve, dat vanuit het credo ‘Samen bouwen aan een weerbaar Nederland’ werkgevers stimuleert om hun medewerkers zich te laten aansluiten in het kader van hun persoonlijke ontwikkeling. Burgereserve traint mensen op kosten van de werkgevers en daar krijgen de bedrijven weerbare medewerkers voor terug. Tot nu toe zijn zeshonderd mensen opgeleid. Zij zijn algemeen inzetbaar.
Tijdens het congres was ook aandacht voor specifieke organisaties zoals de politie, die in het geval van vermissingen bij de zoektocht vaak al in de eerste fase samenwerkt met burgers en daar veel ervaring mee heeft opgedaan. Andersom heeft de Hoogwaterwacht Roerdalen, een groep van circa honderd Limburgse vrijwilligers, veel ervaring opgedaan in de samenwerking met de overheid. De groep komt in actie zodra de rivier de Roer te hoog dreigt te worden. Dan worden bijvoorbeeld preventief zandzakken gelegd en de waterstand gemonitord. De groep werkt actief samen met de gemeente en het waterschap, maar in de samenwerking zijn volgens initiatiefnemer Wim Tegels nog wel verbeteringen mogelijk.
Coördinator Bevolkingszorg Diana Schutte van Veiligheidsregio Noord-Holland Noord kijkt terug op een waardevol congres, zegt ze. “Er was veel aandacht voor de hulp van inwoners bij rampen en crises, zowel in georganiseerde als in spontane vorm. Als veiligheidsregio hebben we ideeën opgedaan hoe we daarmee kunnen omgaan. Wij nemen al die inzichten mee in het verder ontwikkelen van onze werkwijze.”
De veiligheidsregio heeft voor haar crisisfunctionarissen een speciale (korte) podcast gemaakt over burgerhulpverlening. Daarin wordt ingegaan op de calamiteit met de MSC Zoë, de lessen die daaruit zijn geleerd en hoe die hun weg hebben gevonden naar de handreiking ‘Omgaan met spontane burgerinitiatieven’. Heb je interesse in de podcast, neem dan contact op via onderstaande button.
